Παραδοσιακή Καλαθοπλεκτική/Ψαθοπλεκτική

Παραδοσιακή Καλαθοπλεκτική/Ψαθοπλεκτική

Η καλαθοπλεκτική ως απλή τέχνη είναι ένας από τους παλαιότερους κλάδους της χειροτεχνίας που όχι μόνο δεν αλλοιώθηκε μέσα στο πέρασμα του χρόνου αλλά χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα.

Παρακολουθώντας σήμερα έναν καλαθοπλέκτη να εργάζεται μπορούμε να γυρίσουμε με τη σκέψη μας, εκατοντάδες χρόνια πίσω και να διαπιστώσουμε ότι, ο πανάρχαιος προγονός του, δημιουργούσε με την ίδια τεχνική.

Το καλάθι και το ψάθινο ήταν η προσφορά του ανθρώπου στην εθνική του κουλτούρα από τα πανάρχαια χρόνια, μέχρι και τη νεολιθική εποχή ακόμη. Μερικές από τις μεθόδους που χρησιμοποιούσαν για παράδειγμα στην Αίγυπτο πριν 5.000 χρόνια χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα σε διάφορες χώρες.

Πλούσια η κυπριακή φύση, δίνει τις πρώτες ύλες. Λίγα είναι τα εργαλεία που χρησιμοποιεί ο καλαθοπλέκτης για να φτιάξει την τεράστια ποικιλία καλαθιών σε διάφορα σχήματα και μεγέθη προσαρμόζοντας τα ανάλογα με τις διάφορες ανάγκες του ανθρώπου.

Το ποικιλόμορφο υλικό που χρησιμοποιεί δίνει τις φυσικές αποχρώσεις στο χειροτέχνημα που διαφέρει ανάλογα με την καλλιτεχνική διάθεση του κατασκευαστή. Σε ορισμένες περιπτώσεις το υλικό βάφεται με έντονα χρώματα (φυτικά στο παρελθόν, χημικά σήμερα). Οι ανάγκες της συλλογής και μεταφοράς της τροφής, των πατατών, σταφυλιών, ελιών, φρούτων κ.α. οδήγησε τον άνθρωπο να δημιουργήσει, να μπλέξει με τα υλικά της φύσης αντικείμενα προσαρμοσμένα σ’ αυτές. Χρησιμοποιούσαν επίσης, τα ψάθινα για τις οροφές καλυβών, για επιπλώσεις, για μικροεργαλεία, για το φύλαγμα διαφόρων αγαθών, για το μαγείρεμα κ.α.

Η καλαθοπλεκτική είναι κυρίως εργασία που γίνεται με το χέρι. Το μπλέξιμο διαφόρων υλικών γίνεται μόνο με το χέρι – δεν μπορεί να γίνει με μηχανή. Οι παραλλαγές στο μπλέξιμο με διάφορα υλικά και χρώματα κάνουν τα ψάθινα όμορφα.

Μέχρι πρόσφατα η κατασκευή καλαθιών στις αγροτικές περιοχές ήταν μια τέχνη που την γνώριζαν σχεδόν όλοι, άντρες, γυναίκες και παιδιά. Η γνώση της τέχνης της καλαθοπλεκτικής ήταν απαραίτητη.

Τα καλάθια συνήθως κατασκευάζονταν για πρακτικές καθημερινές ανάγκες.Τα διάφορα μεγέθη, σχήματα και μπλέξεις καθορίζονταν ανάλογα με τη χρήση του αντικειμένου.

Στην Κύπρο υπάρχουν διάφορα υλικά καλαθοπλεκτικής/ψαθοπλεκτικής που συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται όπως και στο παρελθόν. Τα περισσότερα βρίσκονται κοντά σε ποταμούς ή τρεχούμενα νερά. Απ’ όλα τα υλικά εκείνο που βρίσκει κανείς εύκολα είναι το καλάμι.

Είναι, επίσης, εύκολο στη χρήση του γιατί όταν φουσκώσει μαλακώνει και μπλέκεται εύκολα. Το πιο σημαντικό είναι ότι το βρίσκει κανείς σε διάφορα μεγέθη.

Είδη καλαθοπλεκτικής φτιαγμένα με καλάμι κατασκευάστηκαν σε διάφορα χωριά της Κύπρου όπως το Λιοπέτρι, οι Τρούλλοι και η Μεσόγη. Τα είδη αυτά τα χρησιμοποιούσαν για τη μεταφορά των πατατών και άλλων γεωργικών προϊόντων.

Σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούσαν μαζί με το καλάμι και βέργες από διάφορους θάμνους και δέντρα όπως η τριμιθιά, η συκαμιά, η αγνιά, η αγροελιά κ.ά. Σε ορισμένα χωριά της Λαόνας όπως η Κρήτου Τέρρα χρησιμοποιούσαν μόνο τις βέργες αυτές για να φτιάξουν διαφόρων ειδών καλάθες ή για
να ντύσουν λαμιντζάνες.

Οι καλάθες χρησιμοποιούνταν κυρίως για τη μεταφορά των σταφυλιών και οι λαμιντζάνες για την αποθήκευση ελαιολάδου, κρασιού και ζιβανίας που αφθονούσαν στα χωριά αυτά.

Εκτός από το καλάμι άλλα υλικά που συνεχίζουν να χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα, όπως και στο παρελθόν, είναι οι βρούλλοι, το σαμάτζι, οι βελονιές, το φλούδι και τα σκλινίτζια. Τα υλικά αυτά χρησιμοποιούνταν κυρίως στους Τρούλλους και στο χωριό Ακρωτήρι της Λεμεσού που είναι σήμερα και ο μόνος τόπος παραγωγής τους. Με τα υλικά αυτά φτιάχνουν μέχρι σήμερα διάφορα αντικείμενα για τη μεταφορά και φύλαξη των προϊόντων τους, όπως τους διπλούς φάρτους που τοποθετούσαν πάνω στα γαϊδούρια για τη μεταφορά του αλατιού από τις αλυκές, τους φάρτους που κρεμούσαν στον ώμο για τη σπορά, τους κοροκολιούς για τη μεταφορά των ελιών και άλλου φαγητού για το μεσημεριανό τους, τις ταπατζιές για την τοποθέτηση και φύλαξη των ψωμιών κ.α.

Έφτιαχναν επίσης ψαθιά που τοποθετούσαν κάτω από το στρώμα των κρεβατιών ή στο πάτωμα, ταλλάρια για το στράγγισμα της μυζήθρας και πληθώρα άλλων αντικειμένων.

Άλλα υλικά που χρησιμοποιούνται στην καλαθοπλεκτική / ψαθοπλεκτική είναι η φοινιτζιά και οι ποκαλάμες. Η τεχνική με τα υλικά αυτά ήταν ιδιαίτερα ανεπτυγμένη στη Μεσαορία, Καρπασία και στα χωριά της Πάφου όπου έφτιαχναν τους τσέστους, τα πανέρια και τα διάφορα διακοσμητικά με τις ποκαλάμες.

Στις περιοχές Μεσαορίας και Βαρωσιού για να πετύχουν πολύχρωμους τσέστους έβαφαν τις ποκαλάμες, ενώ στην περιοχή της Πάφου χρησιμοποιούσαν χρωματιστά ρουχαλάκια για να τους δώσουν χρώμα.

Οι τσέστοι χρησιμοποιούνταν στο σπίτι για το κόψιμο του φιδέ και του τραχανά, για τη φύλαξη των φλαούνων και ακόμη για την τοποθέτηση των κουλουριών, των προσκλητηρίων των γάμων ή για την τοποθέτηση των προικιών της νύφης που τα χόρευαν μέσα σε τσέστους.

Με τη γρήγορη ανάπτυξη της τεχνολογίας και του βιομηχανικού τομέα άρχισαν να κατακλύζουν την αγορά, σε πολύ χαμηλές τιμές, απομιμήσεις ψάθινων αντικειμένων από πλαστικό ή άλλα συνθετικά υλικά.

Σήμερα η Υπηρεσία Κυπριακής Χειροτεχνίας του Υπουργείου Εμπορίου, Βιομηχανίας και Τουρισμού ανέλαβε την ευθύνη της αναβίωσης, διαφύλαξης και συνέχισης του χειροποίητου παραδοσιακού καλαθιού και ψάθινου, με τη δημιουργία νέων λειτουργικών αντικειμένων, χρησιμοποιώντας όλα τα υλικά της φύσης και διατηρώντας έτσι ζωντανή την πολιτιστική μας κληρονομιά.